Donker slaapt beter

John Beintema woont tussen de kassen van Aalsmeer. Een mooi plekje, waaraan tot voor kort maar een ding ontbrak: duisternis. "Je kon 's nachts in de keuken de krant lezen zonder het licht aan te doen", verzucht Beintema. "Het licht van de kassen was zo helder, daar bestaan geen gordijnen tegen. De lijsters floten de hele nacht door."

Beintema weet nog hoe hij met zijn kinderen en kleinkinderen, die in de buurt wonen, op vakantie was in Limburg. 's Nachts vergaapte de familie zich in de kou aan een schitterende sterrenhemel. "Opa, zijn dat nou sterren?", vroeg mijn kleindochter. "Die had ze nog nooit gezien. Sterren kende ze alleen van stickers op het behang van haar kamer. Zoiets is toch schrijnend?"

Schaars
De steeds toenemende nachtelijke verlichting maakt duisternis een schaars goed in grote delen van Nederland. Ongeveer 10 procent van de bevolking heeft geregeld hinder van verlichting, blijkt uit cijfers van het Platform Lichthinder. Deze particuliere organisatie, onderdeel van de Amerikaanse International Dark Sky Association, strijdt voor behoud van het nachtelijk duister en tegen lichthinder. Vooral licht van lantaarnpalen of buren zorgt voor problemen. Een te lichte slaapkamer houdt mensen wakker. Daardoor kunnen ze klachten krijgen, zoals vermoeidheid, prikkelbaarheid en concentratiestoornis.

Maar over de gevolgen van nachtelijk kunstlicht voor de menselijke gezondheid is feitelijk nog maar weinig bekend. In zijn advies uit 2000 over de gevolgen van lichthinder voor de menselijke gezondheid is de Gezondheidsraad dan ook voorzichtig: "De Gezondheidsraad sluit niet uit dat buitenverlichting door verkorting van de avond en de nacht, via stress [..] op den duur leidt tot aantasting van de gezondheid."

Cyclus
Vast staat in ieder geval dat het menselijk lichaam, net als alle organismen, reageert op de cyclus van licht en duisternis. "Voor een gezond functioneren hebben mensen behoefte aan voldoende licht overdag en aan donkere nachten", zegt Toine Schoutens van Stichting Onderzoek Licht en Gezondheid (SOLG).

Zo maakt het lichaam alleen in het donker het hormoon melatonine aan. Melatonine bevordert rust en herstel en bepaalt voor een groot deel het bioritme van lichamelijke processen. Het hormoon versterkt het immuunsysteem, verlaagt de cholesterolspiegel en remt het ontstaan van kanker.

Ook weinig licht kan al verstorend werken, zegt Hans de Molenaar van onderzoeksbureau Alterra. "De sturing van het dag-nacht ritme door melatonine wordt bepaald door de langst aaneengesloten periode in het donker. Wie in een donkere ruimte slaapt en het licht aandoet als hij naar de wc gaat, maakt meteen minder melatonine aan. Het is dus verstandig om in een verduisterde kamer te slapen en als je 's nachts wakker wordt zo min mogelijk licht aan te doen. En regelmaat niet te vergeten, dat is ook gezond."

Noodzakelijk
Voorzichtig zijn met de hoeveelheid licht is überhaupt verstandig, zowel voor dieren als voor mensen, meent De Molenaar: "Verlicht alleen wat beslist noodzakelijk is en waar en wanneer het echt nodig is. Er is inderdaad nog veel onduidelijk over het effect van lichthinder op de gezondheid. Maar praktische oplossingen tegen lichtoverlast liggen voor de hand. Daar moeten we gebruik van maken."

John Beintema uit Aalsmeer heeft tegenwoordig minder last van het licht van de kassen. Veel kassen zijn verplaatst en de overgebleven tuinders zijn sinds 2002 verplicht om de lichten te doven tussen acht en twaalf uur 's avonds. "Gelukkig handhaaft de gemeente dat ook", zegt hij. "Nu kunnen we weer normaal slapen."  

Bas van Eerd  

Dieren en verlichting
Kunstlicht brengt dieren in de war, zo blijkt uit verschillende onderzoeken. Nachtelijke verlichting trekt dieren aan of stoot hen juist af en soms raken ze de weg kwijt.

Vanaf het moment dat de aarde, wentelend om haar eigen as, om de zon heen draait, bestaat er een regelmatige afwisseling tussen licht en duister. De ontwikkeling van het leven heeft met deze cyclus rekening gehouden. Planten en dieren reageren op de lengte van de dag en anticiperen op de afwisseling van seizoenen. Duisternis is belangrijk voor dieren. De lengte van de dag bepaalt veel seizoensgebonden gedrag, zoals dat van voortplanting en voedsel zoeken. De oriëntatie van trekvogels raakt in de war van verlichte hoge bouwwerken op hun trekroutes. Gedesoriënteerde vogels sterven uiteindelijk van uitputting of vliegen zich te pletter tegen een oplichtende ruit.

Vleermuizen vliegen later op de dag uit door verlichting dichtbij de uitvliegopening. Dit verkort de tijd om voedsel te zoeken. Een onderzoek toonde aan dat stadsmerels enkele weken voorlopen in hun voortplantingsgedrag vergeleken met merels op het platteland. Door kunstmatige verlenging van de dag reageren stadsmerels eerder alsof het lente is.

Licht trekt sommige soorten aan zoals insecten, salamanders en ook padden tijdens de trek. Hans de Molenaar van Alterra zag met eigen ogen een populatie kamsalamanders in de Betuwe uitsterven. Sinds de plaatsing van een lichtmast werden er tijdens de paartijd elk jaar salamanders doodgereden. Andere soorten worden afgestoten door licht waardoor geschikte leefruimtes kleiner worden. Populaties kunnen daardoor kleiner worden en zelfs uitsterven. Grutto's hebben last van licht, tijdens het broeden mijden ze verlichte plekken. De invloed van verlichting strekt zich uit over enige honderden meters. '

Publicatiedatum: 04-10-2007